Energiecoöperaties zijn voor gemeenten onmisbaar om te kunnen overschakelen op duurzame energie. Toch weten gemeenten nog niet altijd goed raad met coöperaties die zich aandienen op initiatief van burgers. Op hun beurt weten coöperaties vaak niet wat zij van de gemeente kunnen verwachten. Toch is het zaak die samenwerking te zoeken, zegt Fred Jonker van de Vereniging van Nederlandse Gemeenten (VNG): “Door samen te werken met coöperaties neemt de betrokkenheid van burgers toe en kun je grotere stappen maken.”

De samenwerking tussen gemeenten en lokale initiatieven op het gebied van duurzame energie kan beter, vindt Fred Jonker, Strategisch adviseur Energie, Klimaat, Duurzame Ontwikkeling & Circulaire Economie, van de VNG: “Als een burgerinitiatief zich meldt, vragen gemeenten zich nu nog wel eens af wat zij daarmee aan moeten,” ziet hij in de praktijk. “Dat is zonde, want daardoor gaat slagkracht verloren.”

Samenwerken biedt voordelen aan gemeenten…

Samenwerking tussen gemeenten en coöperaties kan veel voordelen hebben. Energiecoöperaties zijn er bijvoorbeeld heel goed in om bewoners te betrekken bij hun plannen voor lokale energieopwekking of energiebesparing. “Daardoor kun je grotere stappen maken”, is de analyse van Jonker. Een gemeente waar veel tot stand komt door de samenwerking van coöperaties met de gemeente, is Haarlem. Zo zijn er inmiddels vijf gezamenlijke zonnedaken, met in totaal ongeveer 2000 panelen, gerealiseerd en wordt er gewerkt aan nog eens minstens tien daken. “In Haarlem kiezen we er bewust voor om bewonersinitiatieven te stimuleren, te faciliteren en ermee samen te werken”, vertelt Eline de Jong, beleidsmedewerker op het gebied van milieu bij de gemeente Haarlem. “Als mensen actief zijn geweest met bijvoorbeeld zonnepanelen, houdt het duurzaamheidseffect aan”, merkt zij. “Mensen met die positieve instelling heeft de stad nodig om de ambities op het gebied van energie te verwezenlijken. Oftewel een stad die in2030 klimaatneutraal is en aardgasvrij in 2040.”

… en aan coöperaties

Ook coöperaties hebben voordeel bij de samenwerking met de gemeente. Dat blijkt bijvoorbeeld in de Limburgse gemeente Leudal, waar de gemeente en energiecoöperatie Leudal Energie zeer intensief samenwerken. Deze coöperatie zorgde er al voor dat er vele duizenden lampen in Leudal zijn vervangen door ledverlichting. Daarnaast bezit de coöperatie inmiddels 400 zonnepanelen op twee scholen en de Leudalse gemeenteraad accordeerde onlangs een windmolenpark dat de coöperatie initieerde. “De gemeente bracht ons niet alleen ons op gang, maar helpt nog steeds om door te pakken”, zegt Joost van Beek, voorzitter van Leudal Energie.

wageningen

Tips voor gemeenten

Het netwerk is belangrijker dan euro’s

In eerste instantie denken coöperaties vaak aan geld wanneer ze een gemeente benaderen. Maar een financiële bijdrage is niet de enige manier waarop een gemeente kan ondersteunen, weet Van Beek uit ervaring: “Het netwerk is belangrijker dan de euro’s.” Leudal Energie kreeg wel geld, een opstartsubsidie van 5000 euro, maar de praktische samenwerking met de gemeente leverde de coöperatie uiteindelijk veel meer op. “Dankzij bemiddeling van de gemeente kwam in Leudal de samenwerking met de woningbouwvereniging op gang”, vertelt hij. “Daarnaast hielp de gemeente bij het zoeken naar locaties voor zonneweides, en stelde het dak van het gemeentehuis beschikbaar. Soms maken we gebruik van de ambtenarencapaciteit, bijvoorbeeld iemand van de afdeling communicatie. Verder gebruiken we briefpapier van de gemeente en vragen we de gemeente om onze successen te communiceren in de media van de gemeente; de website of een huis-aan-huiskrant.”

Professionaliseringsslag op gang brengen

Haarlem biedt initiatieven vaak een opstapfinanciering. Maar de gemeente doet veel meer. “Per initiatief bekijken we wat er nodig is en wat we daarin kunnen betekenen”, zegt Eline de Jong. “Zo ondersteunt de gemeente bijvoorbeeld door netwerken bij elkaar brengen of te versterken.” Naast het ondersteunen van individuele initiatieven zet de gemeente ook in op wat duurzame initiatieven stadsbreed nodig hebben om een volgende stap te kunnen maken. “Dit halen we bij de initiatieven zelf op. En daarin speelt de Stadsgarage een cruciale rol. Om de initiatieven vol te houden, blijkt een professionaliseringsslag nodig.”

Om die op gang te brengen, werkt de gemeente samen met de Stadsgarage. Dit innovatiecentrum voor sociaal ondernemen in Kennemerland helpt coöperaties zich te ontwikkelen tot een professionele onderneming die op eigen benen kan staan. Volgens André Brasser, projectontwikkelaar bij de Stadsgarage, is dat nodig omdat de grenzen in zicht komen van wat bewoners bereid zijn te doen op vrijwillige basis: “De gemeente kan niet van haar inwoners verwachten dat zij alles vrijwillig blijven doen. Bovendien is hooguit twintig procent van de inwoners intrinsiek gemotiveerd. Om het maatschappelijk doel te halen, is meer nodig. Daarom is het dus van belang dat deze organisaties professionaliseren.”

Sociale ondernemers groeien via ondersteuningsprogramma

De Stadsgarage biedt sociale ondernemers een ondersteuningsprogramma dat hen helpt om te groeien en succesvol te worden. In Haarlem hielp zij bij de oprichting van Kennemer Energie; een sociale onderneming waarin initiatiefnemers van het eerste uur hun kennis en kunde hebben gebundeld tot een professioneel aanbod. Daarmee stelt Kennemer Energie nieuwe initiatiefnemers in staat om sneller collectieve zonnestroomdaken te realiseren. Daarnaast opereert Kennemer Energie als projectontwikkelaar, en zorgt zij actief dat meer gebouweigenaren hun dak ter beschikking stellen voor het oprichten van een collectief zonnestroomdak.

Als die zonnedaken eenmaal zijn gerealiseerd, hoort daar wel minimaal vijftien jaar beheer bij. Een deel hiervan, zoals de administratie, kan bij Stichting Kennemer Energie worden ondergebracht. “Maar de rest blijft de verantwoordelijkheid van de coöperatie en wordt momenteel dus op vrijwillige basis ingevuld”, zegt Eline de Jong. Brasser vult aan. “Dat brengt lasten en risico’s met zich mee. Om die zoveel mogelijk weg te nemen, faciliteren de Stadsgarage en de gemeente Haarlem de coöperaties om zich te verenigen in een koepel voor de regio. Die neemt de beheerszaken weg die veel coöperaties als ‘corvee’ ervaren.”

Structureren van de samenwerking en regie houden

Ook van Beek benadrukt dat een professionele opstelling van belang is. “Als je laat zien dat je in staat bent om zonder subsidie door te gaan, werkt een gemeente gemakkelijker met je samen.” Hij adviseert om de samenwerking met de gemeente goed te structureren, zodat die niet blijft hangen in ad hoc-overleggen en toevallige ontmoetingen. Zelf overlegt hij namens Leudal Energie elke drie à vier maanden met een gemeenteambtenaar en de verantwoordelijk wethouder. “In deze bijeenkomsten bespreken we wat er de afgelopen maanden is gerealiseerd, wat de plannen zijn en wat de gemeente kan doen om te helpen.”

Maar het is niet voldoende om alleen met de wethouder af te spreken, waarschuwt hij. “De gemeente is geen homogene organisatie”, legt hij uit. “Dat merkten we toen we afspraken hadden gemaakt, ondertekend en wel, met de wethouder en een ambtenaar over het overdekken van het parkeerterrein met zonnepanelen. De afdelingen Groen en Vastgoed waren het daar niet mee eens en uiteindelijk is het plan daardoor niet doorgegaan.” Het bestuur van Leudal Energie brengt dan ook elk jaar een bezoek aan alle politieke partijen, om goed voeling te houden met de gemeenteraad. Van Beek: “Zo houden we zoveel mogelijk zelf de regie.”

Do’s en don’ts voor coöperaties

Tips voor een goede samenwerking met de gemeente.

  • Laat zien dat je in staat bent om zonder subsidie door te gaan; daarmee toon je aan dat je professioneel bent.
  • Wees je ervan bewust hoe de gemeente werkt. Een wethouder kan niet op eigen houtje afspraken maken: daar is altijd een integraal ambtelijk advies voor nodig. Dat wordt bekrachtigd door het college van B&W. En bij ingrijpende projecten heeft de gemeenteraad het laatste woord.
  • Vermijd ad hoc meetings.
  • Zorg dat je op de website van de gemeente genoemd staat (onder het kopje duurzaamheid) met een linkje naar je eigen website. Potentiële partners zien dan dat je een serieuze partij bent.

Dit artikel is tot stand gekomen met dank aan Fred Jonker (VNG), Joost van Beek (Leudal Energie), Eline de Jong (Gemeente Haarlem), André Brasser (De Stadsgarage) en is geschreven n.a.v. de gelijknamige deelsessie tijdens het evenement HIER opgewekt 2017.