Steeds meer burgercollectieven wagen zich aan de vraag hoe ze de wijk over kunnen laten gaan op lokale duurzame warmte. Welke warmte-initiatieven zijn er in Nederland? En wat doen ze? In dit artikel vind je een overzicht van de initiatieven per provincie, met een korte beschrijving (d.d. november 2018).

Zuid-Holland

Coöperatie Duurzame Vruchtenbuurt (Den Haag)

In de Haagse Vruchtenbuurt is in 2015 het initiatief Warm in Wijk gestart om ‘van gas los’ te gaan. Hierbij kijken initiatiefnemers onder andere naar de mogelijkheden om over te stappen op een collectief netwerk van duurzame warmte. De groep werkte in eerste instantie samen met Alliander DGO aan een haalbaarheidsonderzoek naar de mogelijkheden van lokale warmtebronnen, zoals oppervlakte- of rivierwater, of restwarmte van een nabijgelegen geothermiecentrale. Conclusie was dat een collectief netwerk met duurzame warmte een voor de hand liggende optie is voor een wijk als de Vruchtenbuurt, met bestaande bouw en jaren dertig woningen. De groep gaat dit verder uitwerken met partners: drinkwaterbedrijf Dunea, netbeheerder Stedin, Haagse Aardwarmte Leyweg, de gemeente en de provincie. Alliander DGO heeft zich als partner teruggetrokken. In maart 2018 is de Coöperatie Duurzame Vruchtenbuurt opgericht, die zich in eerste instantie op vraagontwikkeling van een lokaal warmtenet richt (en mogelijk later op exploitatie). Het initiatief hoorde begin oktober 2018 dat het helaas niet is geselecteerd door het ministerie van Binnenlandse Zaken als één van de aardgasvrije wijken.

"We hebben de coöperatie opgericht om zo een formele juridische entiteit te vormen. We laten hiermee zien dat we serieus zijn in de plannen om #vangaslos te gaan en over te stappen op duurzame warmte. We zijn hiermee een échte officiële gesprekspartner voor onder andere gemeente, energieleveranciers, netwerkbouwer en -beheerder. Maar bovenal is de coöperatie bedoeld om bewoners een stem te geven in het geheel. Leden van de coöperatie beslissen mee over de wijze waarop en de snelheid waarmee de transitie naar duurzame warmte plaatsvindt. Nu er een coöperatie is, wordt het ook gemakkelijker om mee te denken en mee te beslissen."

- Duurzame Vruchtenbuurt

Hernieuwbare Warmte Ypenburg (HWY) (Den Haag)

In de Haagse wijk Ypenburg zijn ruim 10.000 huishoudens en overige gebouwen aangesloten op het stadswarmtenet van Eneco. Twee centrales op gas voeden dit net. Het Bewoners Platform Ypenburg (BPY) waarin alle bewonersverenigingen van Ypenburg zijn vertegenwoordigd, heeft zich in 2015 als doel gesteld om het warmtenet CO2-neutraal te maken. BPY heeft hiertoe de stichting Hernieuwbare Warmte Ypenburg (HWY) opgericht. De missie van HWY: bewoners willen in 2025 comfortabel worden verwarmd met CO2-neutrale verwarming zonder dat het duurder wordt. Dit lukt volgens HWY alleen in samenwerking met de gemeente en Eneco. In mei 2018 is de samenwerkingsovereenkomst tussen energiebedrijf Eneco, gemeente en HWY ondertekend. Op dit moment voert Royal Haskoning in opdracht van HWY en Eneco onderzoek uit naar de optimale duurzame bron voor Ypenburg. Geothermie is hierbij een reële optie.

4 wijkverenigingen Scheveningen (Den Haag)

In 2017 hebben vier wijkverenigingen een verkenning laten uitvoeren naar de kansen voor benutting van restwarmte uit een vergistingsinstallatie en de afvalwaterzuivering in Scheveningen (Houtrust-project). Hiermee zouden 2.000 tot 5.000 woningen en utiliteitsbouw van warmte kunnen worden voorzien. Gaandeweg ontstond een concept van de Warmterivier om restwarmte uit het riool te benutten voor verwarming van 15.000 wooneenheden. Dit is in 2016-2017 verder uitgewerkt door CMAG (gefinancierd door Fonds 1818, ASN en de Rijksoverheid). Het project kreeg binnen de gemeente onvoldoende steun en staat voorlopig ‘on hold’. Twijnstra en Gudde onderzocht in opdracht van de gemeente wat de achterliggende oorzaken hiervan waren. Het rapport dat in juni 2018 uitkwam, bevat een groot aantal suggesties en leerpunten waar de gemeente Den Haag mee aan de slag is gegaan. Het warmterivier-concept wordt ondertussen in Nieuwkoop toegepast voor verwarming van een openlucht zwembad en industrieterrein. Een nieuw- en oudbouwwijk volgen.

Statenwarmte (Den Haag)

In de zomer van 2018 is het initiatief Statenwarmte gestart om te kijken welke geschikte warmteoplossingen beschikbaar zijn voor de wijk Statenkwartier. Het initiatief volgt onder andere op een verkenning naar mogelijkheden voor verduurzaming van de Statenbuurt en Vogelwijk (2017) en de eerdere onderzoeken met de warmterivier. Ze noemen het ‘actieonderzoek’ omdat ze het zelf uitvoeren en tegelijkertijd met bewoners samenwerken. In eigen woorden: “We creëren een sociale infrastructuur die een mogelijke oplossing kan helpen invoeren. Dit initiatief is mede ontstaan vanuit coöperatie Buurt Energie Statenkwartier.”

EnergiekPoelgeest (Oegstgeest)

In Oegstgeest onderzoekt een groep bewoners, verenigd als EnergiekPoelgeest, de kansen voor warmtewinning uit nabijgelegen warmtebronnen. De initiatiefnemers denken aan warmteonttrekking uit een zandwinningsplas of de nabijgelegen afvalwaterzuiveringsinstallatie. De wijk Poelgeest is aangesloten op het stadswarmtenet van Leiden. Dit wordt nu nog gevoed met warmte van de gascentrale in Leiden en (zeer waarschijnlijk) na 2020 met restwarmte uit het Rijnmond-gebied via de regionale warmterotonde. De initiatiefnemers zijn in gesprek met de gemeenten en provincie over financiering voor een haalbaarheidsonderzoek.

Initiatief Stad aan ’t Haringvliet (Goeroe-Overflakkee)

De gemeente Goeree-Overflakkee heeft in overleg met de lokale dorpsraad het dorp Stad aan ’t Haringvliet aangewezen als eerste proefproject voor ‘aardgasvrij’. Dit dorp heeft een grote sociale samenhang, waarbij de windcoöperatie Deltawind nauw is betrokken. Op hun initiatief is in juni door de gemeente een aanvraag ingediend voor de BZK-subsidie aardgasvrije wijken, maar die is niet toegekend tot teleurstelling van de initiatiefnemers. Het proces dreigt te stokken aan de kant van de gemeente. Maar de dorpsraad, die een groot bereik heeft in dit dorp, wil graag verder en zelf de regie nemen. Zij gaan werken met tafels over techniek, financiering en communicatie zoals bij het klimaatakkoord. Een ideale start dus voor een wijkproces met gemotiveerde bewoners.

Groningen

Buurtwarmte Paddepoel (stad Groningen)

In de wijk Paddepoel in de stad Groningen werken coöperaties Grunneger Power en Paddepoel Energiek aan een buurtwarmtenet onder de naam Buurtwarmte Paddepoel. Het initiatief onderzoekt de kansen voor een kleinschalig, lokaal warmtenetwerk voor woningen in de buurt. Duurzaam opgewekte elektriciteit van windmolens op zee moeten het net verwarmen. Buurtwarmte Paddepoel is hiervoor een buurtproces gestart. Ze vragen de bewoners wat zíj belangrijk vinden. Het lokale warmtenetwerk wordt daarmee vormgegeven van onderop, samen met bewoners die invloed willen op de manier waarop het warmtenetwerk wordt vormgegeven. Zo zijn er verschillende buurtbijeenkomsten gehouden, is een klankbordgroep opgericht en hebben buurtbewoners zich aangemeld voor verschillende werkgroepen, zoals Techniek en Communicatie. Iedere dinsdag wordt er een Koffietafel georganiseerd waar bewoners uit de buurt kunnen aanschuiven met hun vragen, zorgen, ideeën en wensen.

Boven Pekela Doorsneebuurt aardgasvrij (Pekela)

De coöperatie Pekela Duurzaam heeft in het project Boven Pekela Energie Neutraal de proeftuin Boven Pekela en Doorsneebuurt aardgasvrij ontwikkeld. Het gaat om 600 bestaande woningen en utiliteitsgebouwen in het lint van Pekela die met warmtepompen, isolatie en zonnepanelen een besparing van 50% op de aardgasrekening willen realiseren. Voor de andere helft wordt groengas geproduceerd van aardgaskwaliteit uit rioolslib en voedselresten van de woningen in het gebied. Het rioolslib van de woningen gaat rechtstreeks in een gesloten systeem naar de groengasinstallatie. Begin oktober 2018 werd bekend dat het ministerie van BZK de aanvraag heeft gehonoreerd die samen met de gemeente Pekela was ingediend in het kader van de proeftuinen aardgasvrije wijken.

Loppersum en Oldambt

In Loppersum onderzoeken gemeente en energiecoöperatie de mogelijkheden voor een lokaal warmtenet. Dit initiatief is geselecteerd als proeftuin aardgasvrije wijken, evenals een initiatief in de gemeente Oldambt dat zich zal richten op hybride warmtepompen met groengas.

Friesland

Amelander Energie Coöperatie (AEC) werkt aan plannen om een 0,5 MW brandstofcel te installeren op een bestaand warmtenet op een camping en dit uit te breiden. Partners zijn de camping, de NAM en de gemeente Ameland. Twee initiatieven zijn door BZK geselecteerd als proeftuinen aardgasvrije wijken: Vlieland en Garyp (Tytsjerksteradiel) in Friesland.

Gelderland

In Gelderland zijn 12 wijken actief, bij 6 is een energiecoöperatie betrokken. Het Gelders Energieakkoord en het programma Wijk van de Toekomst coördineren de warmte-initiatieven in Gelderland. We belichten hier de initiatieven in Culemborg en Wageningen. Daarnaast zijn bestaande coöperaties actief in Arnhem (Spijker Energie), Apeldoorn (Loenen Energie Neutraal) en Zutphen (Zutphen Energie). Informatie over deze initiatieven is te vinden op de website van Wijk voor de Toekomst.

Thermo Bello (Culemborg)

In Culemborg voorziet het warmtebedrijf Thermo Bello bewoners van de wijk Eva-Lanxmeer al jaren van duurzame warmte. Dit is vooralsnog het enige coöperatieve warmtebedrijf in Nederland. Op dit moment onttrekt het bedrijf warmte aan de drinkwatervoorziening met een warmtepomp en onderzoekt het of het warmte kan onttrekken uit de nabijgelegen waterzuiveringsinstallatie.

Coöperatie Warmtenet Oost-Wageningen (WoW)

In Wageningen is een groep enthousiaste bewoners aan de slag gegaan met een plan voor de wijk Benedenbuurt. Ze werken samen met de gemeente Wageningen aan een warmtenet met een hoge temperatuur warmtepomp en warmte- en koudeopslag (WKO). In augustus hebben ze de energiecoöperatie Wow opgericht: Coöperatie Warmtenet Oost Wageningen U.A. Ze concentreren zich voorlopig op één ding: eerst van het aardgas af. Begin oktober 2018 werd bekend dat de wijk als een van de proeftuinen voor aardgasvrije wijken is verkozen door het ministerie van BZK. Hiermee is ook financiering vrijgekomen om volgende stappen te zetten.

Over de Benedenbuurt in Wageningen

Met dit initiatief loopt de Benedenbuurt voorop in de warmtetransitie voor de gebouwde omgeving. Er zijn in Nederland enorm veel buurten zoals deze en die staan allemaal voor dezelfde uitdaging. Door voorop te lopen zorgt de Benedenbuurt ervoor dat er een oplossing komt die ècht past bij deze buurt. Tegelijkertijd wordt er veel geleerd van wat toepasbaar is in al die andere buurten in Wageningen en de rest van Nederland. Daarom krijgt de buurt in dit proces ondersteuning van de Gemeente Wageningen, de Woningstichting, Provincie Gelderland, en de Rijksoverheid.

Noord-Holland

MeerEnergie (Amsterdam)

In Amsterdam ontstond in 2015 een van de eerste nieuwe warmtecoöperaties: MeerEnergie U.A. In 2015 ontstond het idee om restwarmte uit de buurt te gebruiken voor verwarming van woningen in Watergraafsmeer. Vijf buurtgenoten met verstand van technologie en duurzaamheid werken aan een plan om restwarmte van het datacentrum Equinix te gebruiken voor verwarming van 5.000 huishoudens in de buurt. Via een hoofdleiding gaat het water naar de wijk waar een wijkwarmtepomp het water ophoogt tot 70 graden. Via het warmtenet gaat het verder de buurt in. Het oorspronkelijke plan ging uit van restwarmte van Jaap Eden-ijsbaan. De initiatiefnemers willen dit mogelijk nog inzetten als extra warmtebron voor vierhonderd woningen. De bewoners willen een eigen energiebedrijf beginnen. In april 2018 verklaarden MeerEnergie, Alliander DGO en het datacentrum Equinox in een intentieverklaring het net samen te willen ontwikkelen. Voor zover bekend is dit het grootste coöperatieve warmtenetproject in de bestaande bouw.

"Het idee van een eigen energiebedrijf ging er lange tijd niet in bij de gemeente en traditionele spelers. Dat we niet willen meedoen in de bestaande structuren begint langzaam te landen. We zwengelen een ontwikkeling aan en we halen ‘de macht’ terug naar de bewoners."

- Voorzitter MeerEnergie

Centrum Eiland (Amsterdam)

In 2016 was de coöperatie Zuiderlicht partner in het consortium met Waternet en Alliander DGO in een haalbaarheidsonderzoek naar een coöperatief laagtemperatuur warmtenet op Centrum Eiland. Het consortium kon niet voldoen aan alle gestelde eisen waardoor de gemeentedienst die de aanbesteding deed, besloot dit initiatief niet mee te nemen in een tender. Een gemiste kans volgens de initiatiefnemers. Het plan voorzag in een coöperatief beheerde wijkgebonden warmtevoorziening. Na uitsluiting van de tender werd het project een casus van het onderzoeksproject ABC, in samenwerking met onderzoeksinstituut Drift (Erasmus Universiteit Rotterdam). De onderzoekers concludeerden na een kritische evaluatie van het proces dat er sprake is van een scheefgegroeide situatie waarin geen ruimte is voor een eerlijke dialoog en afweging over de toekomstige warmtevoorziening in Amsterdam (maart 2018).

Belangrijke ontwikkeling: het College van de gemeente Amsterdam wil drie gasloze wijken ontwikkelen in Amsterdam. Dat staat in het Collegeakkoord. Hiervan wordt één met lokaal eigendom ontwikkeld, waarschijnlijk gaat MeerEnergie dit invullen. Het consortium van Zuiderlicht onderzoekt of zij een andere wijk kunnen ontwikkelen.

"In deze collegeperiode gaan drie wijken geheel van het aardgas af. Voor andere wijken worden voorbereidingen getroffen. In tenminste één wijk wordt ingezet op energievoorziening in lokaal beheer. Nieuwbouwwijken worden vanaf nu geheel aardgasvrij gebouwd, met warmte van lokale en duurzame bronnen."

- Coalitieakkoord College Amsterdam

Aardgasvrij Wilhelminagasthuisterrein (Amsterdam)

De Amsterdamse initiatiefgroep en energiecoöperatie in oprichting Aardgasvrij Wilhelminagasthuisterrein werkt aan een plan voor een aardgasvrije buurt. Ze treden op namens 2.500 eigenaren en huurders van circa 25 gebouwen op het voormalige WG-terrein. De initiatiefnemers willen de opdrachtgevers zijn van het haalbaarheidsonderzoek en later ook van de ontwikkeling, uitvoering en exploitatie van de energievoorziening: “Het WG-terrein is bij uitstek geschikt voor een pilot ‘nieuwe energie in eigen hand’, omdat de bewoners en ondernemers al veel in zelfbeheer doen, regelmatig buurtinitiatieven nemen en alle gebouwen al enthousiaste vertegenwoordigers voor de ontwikkeling van dit initiatief hebben afgevaardigd.”

Stichting Aardwarmte Castricum

In Castricum onderzoekt een werkgroep van Castricumse burgers de haalbaarheid van aardwarmte voor Castricum. Het burgerinitiatief dat is voortgekomen uit de energiecoöperatie CALorie, heeft hiervoor in maart 2018 de Stichting Aardwarmte Castricum opgericht. Een eerste verkenning geeft aan dat een warmtenet voor 3.800 woningen mogelijk lijkt. De warmte wordt onttrokken uit een dikke laag zandsteen op 2,6 kilometer diepte. Het opgepompte water heeft een hoge temperatuur van 80 graden Celsius, waardoor weinig aanpassingen aan de woningen nodig zijn. De stichting werkt voor het haalbaarheidsonderzoek samen met de gemeente, energiebedrijf HVC, de woningcorporatie, Ontwikkelbedrijf Noord-Holland Noord en de provincie Noord-Holland. De initiatiefnemers benadrukken het belang om burgers vroeg in het proces te betrekken: de energie van bewoners uit straten en buurten is hard nodig om de haalbaarheid van aardwarmte te onderzoeken. Uiteindelijk bepaalt afname door inwoners of er wel of geen aardwarmtenet komt in de bebouwde kom van Castricum.

Noord-Brabant

De Reeshof (Tilburg)

De Tilburgse coöperatie Duurzame Energie Reeshof (CDER) werkt samen met het warmtebedrijf Ennatuurlijk, de warmteleverancier voor de wijk Reeshof, aan verduurzaming van stadsverwarming in de Reeshof. Een onderzoek naar aanpassingen aan woningen voor een warmtenet met een lagere temperatuur is een van de eerste acties van de samenwerkingspartners. CDER volgt de bewegingen op de warmtemarkt al jaren actief en treedt op als belangenbehartiger van de bewoners.

Traais Energie Collectief (TEC)

Het Traais Energie Collectief (TEC) is mede-initiatiefnemer van een plan om een innovatief warmtenetwerk aan te leggen in het centrum van Terheijden, Drimmelen. Het idee is om warmte aan de rivier de Mark te onttrekken om, aangevuld met warmte uit biomassa, openbare gebouwen en voorzieningen zoals een kerk en zwembad, maar ook huishoudens in het centrum van Terheijden van warmte te voorzien. Huishoudens bepalen zelf of ze wel of niet mee willen doen. De gemeente Drimmelen heeft een rijkssubsidie van 3,4 miljoen euro gekregen van het ministerie van BZK uit de regeling proeftuinen aardgasvrije wijken.

Flevoland

Coöperatie Energiek Nagele (Noordoostpolder)

Coöperatie Energiek Nagele werkt aan een plan om het dorp Nagele, gemeente Noordoostpolder in Flevoland aardgasvrij te maken. De coöperatie schreef in 2017 een prijsvraag uit in haar zoektocht naar oplossingen om het drop energieneutraal te maken. Het winnende plan ‘Nagele in balans’ van een ontwerpteam uit Zwolle, combineert thermische zonnecollectoren op daken van woningen met warmtekoudeopslag onder de grasvelden bij de hofjes met behoud van ruimtelijke patronen en gevoelige architectuur. Het initiatief is aangewezen als proefwijk door BZK.

Utrecht

Warmte030

Energiecoöperatie Energie-U was een van de eerste die samen met lokale partners een manifest over stadsverwarming opstelde, Manifest Stadsverwarming Utrecht. Het is een oproep aan marktpartijen en de gemeente om grondiger en beter naar de stadsverwarming te kijken en te werken aan verbetering. Dit initiatief is voortgezet als Warmte030. Het volgt de warmteplannen van de gemeente op de voet.

Dit artikel komt uit de Lokale Energie Monitor 2018