De warmtetransitie in gang zetten: dat willen we als duurzaam initiatief allemaal. Maar hoe zorg je dat je iedereen van de buurt, wijk of gemeente meekrijgt? In de gemeente Lansingerland werken ze met een participatieaanpak die erg succesvol blijkt. Wat is hun geheim? Ook deelt Christine Bleijenberg, onderzoeker van het lectoraat Communicatie in Digitale Transformatie van de Hogeschool Utrecht, inzichten uit haar onderzoek over hoe je effectiever communiceert met bewoners.

Een veelgehoorde tip is om je als gemeente of initiatief vol op de bewonerscommunicatie te storten. Maar wat betekent ‘vol inzetten op communicatie’ eigenlijk? En hoe doe je dat op een effectieve manier? Christine Bleijenberg maakt op basis van haar onderzoek inzichtelijk wat wel en niet werkt. In verschillende gemeenten deed ze onderzoek naar het betrekken van bewoners.

“De uitdaging zit hem er vaak in hoe je meer én andere mensen kan bereiken”, zegt Bleijenberg. “Vooral de grote middengroepen, waaronder bijvoorbeeld mensen met een kleine beurs en de groep ‘drukke 30-40 jarigen’ blijken lastig bereikbare doelgroepen. Nederland is een land van polderen, maar we zitten ook allemaal in onze eigen bubbel en kijken anders naar het probleem. Het is menselijk dat we het lastig vinden een lijntje te leggen naar een andere bubbel.”

Effectieve communicatie

“Mensen die je wilt betrekken, zoeken naar houvast. Hou daar rekening mee”, zegt Bleijenberg. Zo bleek uit onderzoek dat men liever uitgenodigd wordt door bekenden. Ook resoneren persoonlijke boodschappen beter. “Het voeren van gesprekken is cruciaal voor burgerparticipatie. Maar om bewoners ook echt in beweging te krijgen, heb je te maken met verwachtingen aan beide kanten. Is je boodschap bijvoorbeeld concreet en raakt het de bewoner, of is het abstract? Vraagt het een eenmalige inspanning of langdurige betrokkenheid? Dat speelt allemaal een rol bij het betrekken van bewoners.”

Makkelijker te betrekken

Moeilijker te betrekken

Meedoen

Meedenken

Eenmalig

Langdurig

Belang

Interesse

Concreet

Abstract


Figuur: Moeilijkheidsgraad voor betrekken van bewoners – naar onderzoek van Christine Bleijenberg

Voldoen aan verwachtingen

Burgers zijn over het algemeen positief over hun ervaringen met participatieprocessen. Maar waarop is hun beleving gebaseerd? “Bewoners hebben bepaalde verwachtingen. Uit het onderzoek blijkt dat men vaak meer kijkt naar hoe het proces gegaan is, dan naar welke inhoudelijke oplossing uiteindelijk is gekozen. Ze vragen zich af: is er geluisterd naar mijn zorgen? Is het proces ‘fair’ gelopen?”, vertelt Bleijenberg. “Of een proces eerlijk is verlopen, leiden bewoners bijvoorbeeld af uit de werkvorm, de samenstelling van de tafel- of deelnemersgroep en de samenvatting waar de gespreksleider mee komt.”

Maar ook al voldoe je aan al het bovenstaande, dan nog zijn er mensen die niet komen of kritisch blijven. Een tip van Bleijenberg: “Wees geduldig. Blijf energie stoppen in het bereiken van de moeilijkste groep, maar zeker niet al je energie. Het is een gestaag proces waarbij je stapje voor stapje meters maakt. Blijf daarom ook zeker aandacht geven aan de groep die wel wat makkelijker te bereiken is.”

    Casus: gemeente Lansingerland

    Een inspirerend voorbeeld is de gemeente Lansingerland in Zuid-Holland. Hier is besloten om de warmteopgave in behapbare brokken op te breken. Omdat de warmtetransitie best een complex onderwerp is, besloten we al vroeg een start te maken met de bewonersparticipatie”, zegt Rob Wijsman van de gemeente Lansingerland.

    Hiervoor hanteerde de gemeente een specifieke aanpak. “We wilden een heldere beginsituatie schetsen. Welke buurten of wijken zijn kansrijk? Waar is warmtetransitie mogelijk? Hoe staan de bewoners er in? Door het creëren van een startpunt aan basisinformatie, meenden we dat het gemakkelijker zou zijn om het gesprek met bewoners op gang te brengen”, zegt Wijsman.  

    Inwoners kregen de kans zich bij het proces aan te sluiten. Een meedenkgroep van inwoners voorzag de gemeente samen met een professionele groep stakeholders van input. Zo is in 2018 in kaart gebracht waar de kansen en mogelijkheden in de gemeente liggen. Wijsman: “Op basis hiervan hebben we een Transitievisie Warmte opgesteld. Zo’n visie blijft echter abstract en is ingewikkeld voor bewoners. Daarom hebben we de visie in een plenaire bijeenkomst gepresenteerd aan de bewoners, nog voordat het naar het college ging. Dat was een volle zaal met 140 mensen. Op de bijeenkomst legden we onder meer de plannen uit, maar ook eerlijk wat we nog niet weten. Dat is goed ontvangen bij de inwoners, die zich hierdoor betrokken voelden. De basis is daarmee gelegd.”  

      Geleerde lessen

      Tijdens het traject deed de gemeente een aantal lessen op. Wijsman noemt er een paar:

      • Betrek geïnteresseerde bewoners bij het traject. Deze bewoners kunnen een belangrijke ambassadeursfunctie vervullen;
      • Geef een podium aan kritische bewoners en reacties. Zij vertegenwoordigen immers een bredere groep en hun manifestaties buiten het proces hebben wel degelijk een rol in het verloop van de participatie;
      • Wees ook open over wat je nog niet weet en leg goed uit waarom dit nog niet bekend is;
      • Werk nauw samen met de lokale energiecoöperatie, als die er is. Wij hebben gelukkig een sterke coöperatie. Wij ondersteunen hen, zodat zij bijvoorbeeld het energieloket en energiecoaches voor ons verzorgen. Wij verwachten dat inwoners dat prettiger of betrouwbaarder vinden dan dat iemand van de gemeente dat zou doen.

      Tips voor een aantrekkelijke bewonersuitnodiging

      Vaak is een bewonersuitnodiging voor een bijeenkomst een eerste contactmoment. Doe je dit goed, dan leg je de basis voor duurzaam contact. Een aantal tips voor het maken van een aantrekkelijke bewonersuitnodiging:

      • Maak je boodschap zo concreet mogelijk;
      • Gebruik eenvoudige bewoording en een prikkelende titel;
      • De koplopers uit de buurt komen toch wel, dus probeer juist de middengroep te informeren en enthousiasmeren;
      • Bied in de aankondiging van het programma ook ruimte voor vragen en opmerkingen;
      • Laat in het programma zien dat je onafhankelijke autoriteiten uitnodigt die de bewoners informeren. Daarbij zorgt de aanwezigheid van bijvoorbeeld een wethouder of netbeheerder voor meer ‘body’;
      • Verwachtingsmanagement is heel belangrijk. Geef in de uitnodiging duidelijk aan wat je van de bewoners verwacht, en wat ze van de avond zelf kunnen verwachten;
      • Geef ook een follow-up aan de bewoners: wat wordt of is er gedaan met de uitkomsten van de bijeenkomst?
      • Optie: organiseer een inloopavond zodat drukke bewoners ook later nog kunnen aanschuiven;
      • Optie: verstuur een uitnodiging ‘namens de wijk’ in plaats van uit naam van de gemeente of coöperatie.

      Dit artikel is geschreven met medewerking van Christine Bleijenberg van de Hogeschool Utrecht en Rob Wijsman van de gemeente Lansingerland. Het is geschreven n.a.v. een deelsessie tijdens het Evenement HIER opgewekt 2019.