Foto: Wim van Vossen

Het succesvol uitvoeren van het Klimaatakkoord lukt alleen sámen met bewoners. Hoe pak je dat aan? Voor advies en ondersteuning kunnen gemeenten en regio’s terecht bij de Participatiecoalitie.

Ondersteuningsprogramma bewonersparticipatie 

Van 2019 t/m 2021 bieden we in het kader van het Klimaatakkoord een landelijk ondersteuningsprogramma. Wat bieden we regio’s en gemeenten?:

  • Kennis en voorbeelden van succesvolle buurtaanpakken en energieprojecten;
  • praktisch advies over burgerparticipatie bij de Regionale Energiestrategie (RES);
  • advies en ondersteuning bij het betrekken van omwonenden bij de inrichting van gebieden;  
  • en bij lokaal eigenaarschap van wind- en zonneparken;
  • begeleiding van 100-150 bewonersinitiatieven die hun wijk met een eigen plan aardgasvrij willen maken.

RES  

In iedere regio is een contactpersoon beschikbaar voor ondersteuning en advies. Ook brengt hij of zij natuur- en landschapsorganisaties, agrariërs, lokale energie-initiatieven en energiecoöperaties bij elkaar.

Aardgasvrije Wijken  

Onze wijkondersteuners helpen bewonersinitiatieven en gemeente bij het maken van afspraken over het samen aardgasvrij maken van de wijk.

Participatiecoalitie

 

'We maken plannen waar inwoners bij betrokken zijn en achter staan'

Landelijke samenwerking 

We werken nauw samen met: 

- Nationaal Programma RES
- Programma Aardgasvrije Wijken
- Kennis en Leerprogramma van de VNG  

Landelijk stemmen we regelmatig met elkaar af. Zo zorgen we ervoor dat je met vragen altijd bij de juiste persoon of organisatie terecht komt. 

We zetten ons samen in voor een sterke lokale samenwerking. We delen onderling kennis en voorbeelden en dragen bij aan de ontwikkeling van landelijke handreikingen. 

Over de Participatiecoalitie 

We zijn vijf maatschappelijke organisaties van, voor en door bewoners: HIER, de Natuur en Milieufederaties, Energie Samen, Buurkracht en LSA bewoners

Met onze kennis en ervaring komen goede plannen tot stand waar inwoners bij betrokken zijn en achter staan. We hebben geen winstoogmerk, maar wél oog voor mens, omgeving en natuur. We weten wat er lokaal speelt en zetten ons netwerk in. Hiermee maken we de kans dat de energieprojecten in jouw gemeente of regio slagen veel groter. 

Voorbeelden van participatieprojecten

De organisaties van de Participatiecoalitie hebben veel ervaring met ondersteuning bij participatieprojecten. Nu we als organisaties krachten gebundeld hebben, kunnen we nog meer impact maken.

Hieronder vind je voorbeelden van participatieprojecten waar we de afgelopen jaren aan gewerkt hebben. 

De genoemde energiecoöperaties en bewonersinitiatieven zijn aangesloten bij Energie Samen.

Natuur en Milieufederatie Utrecht organiseert sessies met bewoners en lokale natuur-, landschaps- en energieclubs

Hoe geven we duurzame energie een goede plek in het landschap? Wat zijn de kansen, zorgen,  mogelijke oplossingen en dilemma’s? De Natuur en Milieufederatie Utrecht (NMU) ging hierover driemaal in gesprek met bewoners en lokale natuur-, landschaps- en energieclubs.

De partijen zaten samen aan tafel en krijgen zo begrip voor elkaars perspectieven. Daarnaast gaf het de NMU waardevolle input om in te brengen bij gemeentelijke plannen en Regionale Energiestrategieën. Voor een verslag van de bijeenkomsten, zie hier.

Natuur en Milieufederatie Utrecht initieert gesprek Utrechtse natuur- en landschapsorganisaties

Ook Natuurmonumenten, Het Utrechts Landschap, Landschap Erfgoed Utrecht, Staatbosbeheer, IVN en de Natuur en Milieufederatie Utrecht hebben samen nagedacht over wat zij belangrijk vinden bij de inpassing van duurzame energieopwekking in het Utrechtse buitengebied. En hoe we snelheid op de energietransitie kunnen zetten mét oog voor de natuurwaarde en landschapskwaliteiten. Lees verder.

Energiecoöperatie Bodegraven-Reeuwijk ondersteunt gemeente Bodegraven bij bewonersavonden

De gemeente Bodegraven heeft samen met lokale energiecoöperatie Bodegraven-Reeuwijk en landelijke coöperatie De Windvogel, vijf bewonersavonden georganiseerd over de energietransitie. Honderden belangstellenden gingen enthousiast aan de gang met plattegronden en stickers van windmolens en zonnevelden. Doel: gezamenlijk mogelijke locaties voor windmolens en zonnevelden in Bodegraven-Reeuwijk bepalen.

Over de uitgekomen zoekgebieden gingen de deelnemers in gesprek. Daarnaast zijn de gemeentelijke ambities op het vlak van duurzame energieopwekking gedeeld, waarin de coöperatieve aanpak en de noodzaak voor draagvlak centraal staan. De bijeenkomsten gaven energiecoöperatie Bodegraven-Reeuwijk kans haar werkwijze uit te leggen en vragen van bewoners te beantwoorden. Zie hier meer informatie.  

Burgers Geven Energie geeft Energiepark Oud-Dijk Zuid vorm samen met bewoners

Wat is nodig om in de energiebehoefte van de inwoners van Oud-Dijk Zuid te voorzien? Hoe kan een energiepark eruit zien? En hoe zorg je ervoor dat het een project van de buurt wordt, op een manier die past bij het gebied? Vragen die platform Burgers Geven Energie samen met de buurt wil beantwoorden. Hiervoor organiseerde ze een bewonersavond.

Met de ‘energietafel’ tool zagen de deelnemers hoe je de omgeving van groene stroom kunt voorzien. Daarnaast gingen ze op onderzoek uit naar vormen om het energiepark écht van de buurt te maken.

Ook ervaarden de deelnemers de impact van windmolens en zonnepanelen op het landschap. Ze kregen de opdracht zonnepanelen en windmolens op schaal op een kaart te zetten. Dit gaf een indruk van de ruimte die opwekinstallaties daadwerkelijk innemen.

Bewonersavond Burgers Geven Energie

Gebiedscoöperatie Rivierenland vertegenwoordigt coöperaties in RES Rivierenland

Gebiedscoöperatie Rivierenland (GCR) vertegenwoordigt het groeiende netwerk van de lokale energiecoöperaties in de Regionale Energiestrategie Rivierenland. Als deelnemer in de voorbereidende Regiegroep en de Stuurgroep van de RES, behartigt de GCR de belangen van de duurzame burgerinitiatieven. Ze zorgt ervoor dat ze geïnformeerd en betrokken worden. 

Regio Rivierenland - het samenwerkingsverband van de acht gemeenten in de regio - is al vroeg gestart met een voorbereidingstraject op de RES, en vanaf het begin samen met de GCR. Belangrijk aandachtspunten: de juiste stakeholders aan tafel krijgen en elkaar beter leren kennen, met oog op vertrouwen en goede samenwerking.

Ervaring met coöperatieve windmolens

De GCR heeft daarnaast samen met Burgerwindcoöperatie West-Betuwe in de afgelopen jaren veel ervaring opgedaan met alle facetten van het ontwikkelen een coöperatief windpark. Windpark Deil (11 windmolens) en Windpark Avri (3 molens), worden momenteel gebouwd en gaan eind 2019 in productie.

Als burgercoöperaties hadden ze van alle betrokken projectontwikkelaars de beste kaarten in handen voor contact met de lokale omgeving. Die rol hebben ze dan ook op zich genomen. Onder de projectnaam Betuwewind hadden ze veel succes met de ontwikkeling van lokaal draagvlak rondom de parken. De windparken zijn mede daardoor relatief snel en geruisloos het ruimtelijke proces doorgegaan. Met als resultaat: 7 van de 14 molens (50%) zijn in eigendom van de burgers.

Ondersteunend communicatietraject

De draagvlakontwikkeling van de windprojecten, samen met andere ervaringen en inhoudelijke expertise binnen het netwerk, maken de GCR een belangrijke kennisbron. De opgedane ervaringen deelt ze graag met andere partijen. Daarom zet de GCR binnen de RES Rivierenland een ondersteunend communicatietraject op, waarmee ze zoveel mogelijk inwoners van de regio wil bereiken.

Energie Samen organiseert bewonersparticipatie Windmolens Zeewolde

Zeewolde is een mooi voorbeeld van een grootschalig lokaal energieproject dat ontwikkeld is samen met de omgeving. Het park bestaat uit 91 windmolens die voor bijna 100% in lokaal eigendom zijn. Ofwel: de eigenaren van de turbines (en de stroom die de turbines leveren), zijn lokale grondeigenaren, ondernemers en inwoners van de omgeving Zeewolde.  

De Nieuwe Molenaars

Initiatiefnemer van het windpark is Ontwikkelvereniging Zeewolde. Met als leden: bewoners, agrarisch ondernemers en turbine-eigenaren uit het gebied. 

Het uitgangspunt van de vereniging was vanaf begin af aan dat iedereen in de omgeving volwaardig kon deelnemen in het project. Dus ook omwonenden die op de molens uitkijken. De vereniging heeft Energie Samen benaderd om de bewonersparticipatie te organiseren. In februari 2017 is burgerwindcoöperatie De Nieuwe Molenaars opgericht.

Op zoek naar grond

Wanneer er plannen voor windturbines zijn, is het niet ongewoon dat er wrijving tussen bewoners ontstaat. Het komt voor dat grondeigenaren tegen elkaar uit worden gespeeld. Hoge grondvergoedingen leveren scheve gezichten op bij buren die buiten de boot vallen, omdat de windmolen toevallig net niet op hun grond gebouwd wordt.

Nog voordat de locaties van de nieuwe turbines vastgelegd waren, zijn daarom afspraken voor onder andere grondvergoedingen vastgelegd. Daardoor kon er gekeken worden naar de beste locaties. Die waren nu niet afhankelijk van onderhandelingen met grondeigenaren.

Iedereen dezelfde rechten

Naast afspraken over grondvergoedingen en dat iedereen het recht heeft om te investeren, zijn afspraken gemaakt over compensatie voor omwonenden die een windturbine dicht bij huis krijgen. En over wat er gebeurt in geval windturbines eerder dan gepland worden afgebroken.

Iedereen aan boord

Niet iedereen was direct enthousiast om lid te worden van de Ontwikkelvereniging. Het bestuur van Windpark Zeewolde en de betrokken overheden hebben er gezamenlijk werk van gemaakt om iedereen aan boord te krijgen. En met resultaat: na veel gesprekken en onderhandelingen zijn bijna alle particuliere grond- en turbine-eigenaren uit het gebied toch ingestapt. Van de 91 windmolens worden er slechts 4 door externe projectontwikkelaars gebouwd en geëxploiteerd.

Succesfactoren van de burgerparticipatie bij Windpark Zeewolde

  • Windpark Zeewolde sloot niemand uit en liet de gemeenschap deelnemen.

Ze volgden twee eenvoudige principes:

- Eén plan en één initiatiefnemer of initiatiefnemende organisatie. Dit zorgt ervoor dat mensen gaan samenwerken.

- Iedereen mag meedoen, niemand wordt uitgesloten.

  • Er was gezamenlijke ruimtelijke planvorming

Tips:

- Maak één collectief plan

- Zorg voor samenwerking tussen windmoleneigenaren en grondeigenaren

  • In de regio Zeewolde is sterke sociale cohesie

Geleerde lessen:

- Laat iedereen uit het plangebied vanuit een gelijkwaardige basis meedoen

- Zorg voor grote gemeenschapsparticipatie

LSA bewoners ondersteunt succesvolle wijkaanpak: BoTu Rotterdam

Blog door Karlijn Ligtenberg, LSA bewoners

De energietransitie is een grote uitdaging. We moeten van het gas af en overstappen naar duurzame energiebronnen. Die technische operatie is niet los te zien van de sociale opgave. Actieve bewoners kunnen echt het verschil maken.

Daar weten ze in de Rotterdamse energiewijk Bospolder/Tussendijken (BoTu) alles van. Zo vertelt Robbert de Vrieze, bestuurslid van Delfshaven Coöperatie, tijdens een LSA-bijeenkomst over de energietransitie. “Bospolder/Tussendijken is geen bakfietswijk. Het is één van de vijf armste wijken van Nederland.”

Historisch Delfshaven, waarvan Bospolder/Tussendijken deel uitmaakt, ademt de sfeer van Anton Pieck. Je vindt er ook veel wederopbouwarchitectuur, á la de Gijsingflats die na het vergissingsbombardement werden gebouwd. Door de enorme schaal van de naoorlogse opbouw tref je in de wijk veel armoede en een slechte energie-infrastructuur.

Community building

Door de energietransitie gaat er in deze buurten dan ook veel veranderingen. De Vrieze: “Als je langs de deuren gaat met een koffertje onder de arm en zegt dat je van het warmtenet bent, krijg je bewoners niet mee. De basis van wat we in BoTu doen is community building.

We beginnen bij de mensen in de wijk en werken met de energie die al aanwezig is. Sleutelfiguren in de wijk vormen de basis van ons netwerk. Zij weten precies wat er speelt en welke initiatieven en organisaties er al actief zijn.”

Energiecoaches opleiden

En dat is fijn, want zo hebben buurtbewoners zoveel mogelijk baat bij de energietransitie. “We leiden buurtbewoners op tot energiecoach zodat ze zelf handen kunnen geven aan de energietransitie.”

En daar blijft het niet bij, zegt De Vrieze, want de energietransitie zorgt ook voor een hoop werkgelegenheid. Hoe kunnen wijkbewoners dat werk oppakken? In Delfshaven hebben ze daar wat op gevonden en richtten ze een wijkinstallatiebedrijf op: WijkEnergie Werkt. Zo snijdt het mes aan twee kanten: mensen kunnen aan het werk en de wijk wordt verduurzaamd.

Energie = solidariteit

Ondertussen dromen de Rotterdammers van een eigen energiecoöperatie. De Vrieze: “Als je controle hebt over de energie-infrastructuur in je wijk, kun je daar verdienmodellen aan koppelen en er geld mee verdienen. Dan zijn burgers niet slechts de consumenten, de horigen van een systeem,” legt De Vrieze uit.

Maar in BoTu wonen veel mensen die geen grote financiële investeringen kunnen doen. “Zij zijn afhankelijk van collectieve voorzieningen en moeten maar afwachten waar het naartoe gaat. We willen uitzoeken hoe we in BoTu óók huurders en kopers zonder spaarrekening toe kunnen laten tot de energiecoöperatie.”

Een anarchistisch clubje

Voor het zover is, hebben de bewoners van BoTu nog een flinke kluif aan het vraagstuk over de Rotterdamse warmtevoorziening.

De Vrieze: “Als er straks 8000 vierkante zonnepanelen geïnstalleerd zijn, waar gaat de overcapaciteit dan heen? Leveren we die energie terug aan het net, of kunnen we er zelf warmte mee produceren? Er ligt een groot warmtenet onder de grond, maar in Rotterdam Noord is in 2006 met Eneco afgesproken dat zij de concessie krijgen. Wij vinden het belangrijk dat het warmtenet óók ons bezit is en we willen dus graag third party access. Op zo’n moment is fijn dat we een licht anarchistisch clubje zijn. We gaan gewoon onderzoeken of die afspraak uit 2006 nog wel zo slim is. Als die concessie niet werkt om de doelen van  Parijs te halen, moeten we dat dus niet doen.”

Vruchtenbuurt in Den Haag neemt zorgen van bewoners weg met actie 'Zet 'm op 70'

Bewonersinitiatief Warm in de Wijk in de Vruchtenbuurt van Den Haag is aan het verkennen of ze een warmtenetwerk van ongeveer 70 graden kan ontwikkelen. Onderzoek wijst uit dat een warmtenetwerk van 70 graden waarschijnlijk een efficiënte en goedkope manier is om het type huizen in de Vruchtenbuurt te verwarmen: oude huizen, matig geïsoleerd, in een dichtbebouwde omgeving met mooie architectonische elementen die de bewoners willen behouden.

In de Vruchtenbuurt worden veel vragen gesteld over de plannen voor een warmtenet: Wat moet ik allemaal doen aan mijn huis? Wat gaat dat kosten? Kan ik dan nog wel douchen? Wordt het dan niet veel duurder? Mensen hebben zorgen over kosten, comfort, en veranderingen of gedoe in huis.

‘Zet ’m op 70’

Meestal staat een cv-ketel ingesteld op 80 of 85 graden. Gedurende drie maanden is getest wat het met het gevoel van comfort en met de temperatuur in huis doet als er wordt verwarmd met 70 graden. Als test hoe het zou zijn met een mogelijk warmtenet met 70 graden.

Dit project is samen met de TU Delft en de gemeente Den Haag uitgevoerd, met betrokkenheid van Hoom | Energie Samen. De actie ‘Zet ’m op 70’ heeft de zorgen van bewoners deels weggenomen. Mensen konden concreet aan de slag door de cv-ketel lager en de installaties zuiniger in te stellen.

Zelf iets doen geeft de ervaring van invloed. Ook leveren dit soort acties een kleine energiebesparing op. Maar bovenal merkten de mensen dat een watertemperatuur van 70° in de radiatoren voldoende is om het huis warm te krijgen. Praktisch aan de slag gaan helpt om het draagvlak voor aardgasvrij te vergroten.

Benedenbuurt Wageningen haalt handtekeningen op bij bewoners

De Benedenbuurt in Wageningen heeft plannen voor een eigen warmtenet voor de wijk. De werkgroep van het initiatief wilde handtekeningen verzamelen waarmee bewoners aangeven achter het plan te staan en warmte af te willen nemen van de toekomstige buurtwarmtepomp.

Van 90 naar 250 handtekeningen

Op de bewonersavond over het plan voor een eigen warmtenet kwam ongeveer 90 man af, van in totaal 450 huishoudens in de wijk. Dit aantal was niet genoeg om te weten of er in de wijk echt voldoende draagvlak was. Daar bedacht de werkgroep wat op: ze vroeg de aanwezigen of ze bij hun buren de handtekening op wilde halen. En dat was een goede zet. Op deze manier lukte het om 250 handtekeningen te verzamelen.

In gesprek met bewoners

Toch was hiermee nog maar de helft van de bewoners in beeld. Om ook van de andere buurtgenoten te horen wat ze de plannen vonden, werd een pre-wijkteam opgericht. Dit team bestond uit leden van de werkgroep communicatie samen met een woonconsulent van de woningstichting. Op 15 adressen zijn zij als steekproef met de bewoners in gesprek gegaan.

Uit de gesprekken bleek dat veel mensen bewust niet reageerden, vaak om praktische redenen. Ze waren niet zozeer tegen het project, maar wachtten bijvoorbeeld tot het voorstel concreet werd. Of ze vonden het taak van de woningbouwcoöperatie. Of waren vanwege privéomstandigheden als ziekte niet met dit soort zaken bezig. 

Ervaringen delen

Een van de projectleiders van de Benedenbuurt werkt mee met Buurtwarmte van Energie Samen. Zijn ervaringen helpen andere energie-initiatieven om te aanvaarden dat de betrokkenheid van bewoners stap voor stap groeit.

Contact en informatie 

Wil je gebruik maken van de ondersteuning van de Participatiecoalitie? Neem contact met ons op. Ook voor vragen over draagvlak en participatie kun je bij ons terecht.

LSA bewoners   buurkracht     HIER    Energie Samen   Natuur en Milieufederaties